مالیات یکی از اصلیترین منابع تأمین بودجه دولتها به حساب میآید و نقش اساسی در توسعه زیرساختها، ارائه خدمات عمومی، نظام سلامت، آموزش و امنیت اقتصادی دارد. هرگونه اخلال در نظام مالیاتی میتواند تعادل اقتصادی را بر هم بزند و عدالت مالی را مخدوش کند.
به همین دلیل، جرم فرار مالیاتی در قوانین ایران به عنوان یک تخلف ساده اداری شناخته نمیشود، بلکه در بسیاری از موارد یک جرم کیفری محسوب میشود که میتواند پیامدهای سنگین مالی و حتی حبس به دنبال داشته باشد.
در سالهای اخیر با گسترش سامانههای هوشمند، تبادل اطلاعات بانکی و اجرای قوانین جدید مانند قانون پایانههای فروشگاهی، نظارت بر فعالیتهای اقتصادی دقیقتر شده و امکان پنهان کردن درآمدها بسیار کاهش یافته است. با این حال همچنان فرار مالیاتی یکی از موضوعات مهم بوده و آشنایی با این جرم و پیامدهای آن برای صاحبان کسب و کارها و شرکتها از اهمیت زیادی برخوردار است.
فرار مالیاتی چیست؟
هرگونه تلاش عمدی و غیرقانونی توسط اشخاص حقیقی و حقوقی جهت عدم پرداخت مالیات، به عنوان فرار مالیاتی شناخته میشود. اشخاص حقیقی و حقوقی ممکن است برای این کار از روشهای مختلفی مانند عدم ارائه اطلاعات صحیح یا پنهان کردن درآمدها و اموال استفاده کنند.
جرم فرار مالیاتی در ایرانی یکی از موضوعات مهم در بحث جرایم مالیاتی محسوب میشود که در قانون جرایم مختلفی برای آن در نظر گرفته شده است.
جرایم و عواقب فرار مالیاتی در ایران
در ماده 274 قانون مالیاتهای مستقیم برخی موارد به عنوان جرم فرار مالیاتی معرفی شده که در اشخاص حقیقی یا حقوقی در صورت ارتکاب به این موارد مشمول مجازات میشوند. در قانون این مجازات برای اشخاص حقیقی و حقوقی متفاوت بوده و به شرح جدول زیر است:
| اشخاص حقیقی | اشخاص حقوقی |
| حبس تعزیری از ۶ ماه تا ۲ سال
جریمه نقدی بین ۲ تا ۸ میلیون تومان شلاق از ۳۱ تا ۷۴ ضربه محرومیت از حقوق اجتماعی تا ۵ سال انتشار حکم قطعی در رسانهها |
ممنوعیت از یک یا چند فعالیت شغلی به مدت ۶ ماه تا ۲ سال
ممنوعیت از صدور اسناد تجاری (مانند چک و سفته) تا ۲ سال
|
علاوه بر موارد جدول فوق افراد متخلف باید اصل مالیات معوقه و جریمههای قانونی را نیز پرداخت کنند. به طور کلی باید به این موضوع اشاره کرد که شدت جرم فرار مالیاتی به میزان تخلف اشخاص و تأثیری که بر درآمدهای دولت داشته وابسته است.
انواع فرار مالیاتی
همانطور که گفته شد جرم فرار مالیاتی یکی از موضوعات مهم در این حوزه محسوب میشود که روشهای مختلفی برای ارتکاب آن وجود دارد. در کلیه روشهای موجود هدف اصلی اشخاص این است که مالیات خود را به صورت کامل پرداخت نکرده یا به صورت ناقص پرداخت کنند. بر این اساس انواع فرار مالیاتی به شرح زیر است:
- استناد به ترازنامه و حساب سود و زیان نادرست
- عدم ارائه اظهارنامه مالیاتی به مدت سه سال متوالی
- مخفی کردن فعالیت اقتصادی و درآمد
- ممانعت از دسترسی ماموران مالیاتی به اطلاعات
- عدم انجام وظیفه مامور وصول یا کسر مالیات
- تنظیم معاملات به نام دیگران
- استفاده از کارت بازرگانی اشخاص دیگر
- معرفی فعالیتها به عنوان فعالیتهای مشمول معافیت مالیاتی
قوانین مربوط به فرار مالیاتی در ایران
در قانون مالیاتهای مستقیم با توجه به اهمیت جرم فرار مالیاتی، مادههای قانونی مختلفی وجود دارد که به این موضوع پرداختهاند. از مهمترین مواد قانونی در خصوص فرار مالیاتی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- ماده 199:
اشخاص حقیقی یا حقوقی که بر اساس مقررات این قانون مکلف به کسر و ایصال مؤدیان دیگر هستند، در صورتی که در انجام وظایف خود مرتکب تخلف شوند علاوه بر مسئولیت تضامنی با مؤدی در پرداخت مالیات، مشمول جرایم زیر میشوند:
- 10 درصد مالیات پرداخت نشده در موعد مقرر
- 5 درصد مالیات به ازای هر ماه تأخیر
در صورتی که دریافت کننده وجود مالیات را پرداخت نماید، جریمه 2.5 درصدی تا تاریخ پرداخت مالیات توسط مؤدی از اشخاص مکلف به کسر و ایصال مالیات، مطالبه و وصول میشود.
- ماده 200:
در مواردی که بر اساس مقررات این قانون برای دفاتر اسناد رسمی وظیفهای تعیین شده باشد، در صورت بروز تخلف سردفتر علاوه بر مسئولیت تضامنی با مؤدی در پرداخت مالیات مشمول جرایم زیر میشود:
- 20 درصد مالیات متعلقه
- حبس تعزیری درجه شش در صورت تکرار تخلف
- ماده 274:
در این ماده به صورت صریح جرم فرار مالیاتی تعریف شده و مصادیق این جرم مانند تنظیم اسناد و مدارک غیر واقعی، کتمان درآمد، جلوگیری از دسترسی مأمورین به اطلاعات و… مورد اشاره قرار گرفته است. بر اساس موارد مندرج در این ماده قانونی، متخلفین تحت پیگرد قضایی قرار گرفته و با ضمانت اجراهای کیفری و مالی روبرو میشوند.
روش های کشف فرار مالیاتی توسط سازمان امور مالیاتی
با توجه به اثرات منفی جرم فرار مالیاتی بر درآمدهای دولت، سازمان امور مالیاتی در سالهای اخیر با استفاده از ابزارهای هوشمند، تخلفات را کشف میکند. مهمترین روشهای کشف فرار مالیاتی به شرح زیر است:
- بررسی تراکنشهای بانکی، تحلیل گردش حسابهای بانکی و مقایسه آن با اظهارنامه
- تبادل اطلاعات با سایر نهادها از جمله دریافت اطلاعات از بانک مرکزی، گمرک، ثبت اسناد، بورس و بیمه
- سامانه مؤدیان و پایانههای فروشگاهی از طریق ثبت آنلاین فاکتورها و کنترل فروش واقعی
- تحلیل دادههای کلان یا استفاده از الگوریتمهای کشف الگوهای غیرعادی در درآمد و هزینه
- گزارشهای مردمی و دریافت گزارش تخلفات از طریق سامانههای اعلام فرار مالیاتی
دلایل فرار مالیاتی اشخاص و فرار مالیاتی شرکتها
در مورد جرم فرار مالیاتی در ایران تحقیقات زیادی صورت گرفته که هدف از این تحقیقات شناسایی دلایل فرار مالیاتی توسط اشخاص حقیقی و حقوقی بوده است. بر اساس این تحقیقات مهمترین دلایل ارتکاب این جرم توسط اشخاص در ایران به شرح زیر است:
- عدم تنوع پایانههای مالیاتی
- ترکیب نامناسب درآمدهای مالیاتی
- وجود معافیتهای مالیاتی متنوع و وسیع
- پیچیدگی و ابهام در قوانین مالیاتی
- ابهام در فرایند اخذ مالیات
- عدم اعتماد به عملکرد دولت و استفاده صحیح از درآمدهای مالیاتی
- ضعف فرهنگ مالیاتی در کشور
- عدم شکلگیری نظام جامع مالیاتی در کشور
- مشکلات ساختار اقتصادی ایران
با توجه به موارد فوق میتوان به این نتیجه رسید که در اغلب موارد عدم آشنایی اشخاص حقیقی و حقوقی نسبت به قوانین و فرایندهای محاسبه و پرداخت مالیات منجر به ارتکاب این جرم میشود.
به همین دلیل استفاده از خدمات مشاوره مالیاتی از متخصصان خبره میتواند تا حد زیادی شما را از خطر این جرایم حفظ کند.
تنبیهها و جرایم مالیاتی شامل چه مواردی می شود؟
در قانون تنبیهات و جرایم مختلفی برای جرم فرار مالیاتی در نظر گرفته شده است. در ادامه با انواع مجازات فرار مالیاتی در قانون آشنا میشویم:
محاسبه مالیات به صورت علیالراس:
برخی از اشخاص حقیقی یا حقوقی با دستکاری در اسناد و مدارک خود سعی در فریب مأمور یا ممیز مالیاتی و پرداخت مالیات کمتر نسبت به مبلغ واقعی دارند. در این شرایط در صورتی که جرم فرار مالیاتی احراز شود، اشخاص باید نسبت به پرداخت مالیاتی که از آن فرار کرده بر اساس برگ تشخیص مالیات، اقدام کنند.
با توجه به اینکه در این وضعیت اسناد و مدارک ارائه شده کامل نیست، از شیوه علیالرأس برای محاسبه مالیات استفاده میشود. در این روش ممیز مالیاتی مواردی مانند سود و زیان یا مخارج ثابت، جاری شرکا، هزینه انبار، مواد اولیه و… را در نظر گرفته 25 درصد کل درآمد را به عنوان مالیات تعیین میکند که این مبلغ به مراتب از مالیات واقعی بیشتر خواهد بود.
جریمه و حبس :
اشخاص حقیقی یا حقوقی که به صورت مستقیم اقدام به فرار مالیاتی نمایند و جرم آنها محرز شود، مشمول این تنبیه و جریمه خواهند شد که بر اساس شدت جرم میزان آن متفاوت خواهد بود.
محرومیت از معافیتهای مالیاتی و انواع بخشودگی:
در قوانین مالیاتی کشور، انواع معافیتها و بخشودگیها برای تشویق کسب و کارها در نظر گرفته شده است. در صورتی که اشخاص حقیقی با حقوقی مرتکب جرم فرار مالیاتی شوند، یکی از تنبیهات اساسی محروم شدن از این معافیتها و بخشودگیها است.
ممنوع الخروج شدن:
سازمان امور مالیاتی میتواند بر اساس ماده 202 قانون مالیاتهای مستقیم بدهکاران مالیاتی، مدیران حقوقی و مشمولان مالیاتی را ممنوعالخروج نماید.
باطل شدن اسناد انتقال صوری:
یکی از راههای فرار مالیاتی، نقل و انتقال اموال به صورت صوری به سایر اعضای خانواده است. در صورتی که جرم فرار مالیاتی اشخاص احراز شود، یکی از جرایم و تنبیهات بر اساس قانون باطل شدن کلیه اسناد انتقال صوری است.
مجازات اداری:
در صورتی که فرار مالیاتی توسط مؤسسات یا شرکتهای دولتی و همچنین ورازتخانهها صورت بگیرد، با افرادی که مسئول ارتکاب این جرم هستند، بر اساس مجازات اداری برخورد میشود.
در این شرایط کلیه اشخاص ملزم به تهیه و تسلیم اظهارنامه مالیاتی، تمام اشخاص مشغول به فعالیت به صورت حقیقی یا حقوقی، اشخاص ساکن خارج از ایران که منبع درآمد از داخل ایران دارند و اشخاص غیر ایرانی فعال در ایران مشمول این مجازات میشوند.
نحوه گزارش فرار مالیاتی
یکی از روشهای کشف فرار مالیاتی توسط سازمان امور مالیاتی کشور، گزارشهای مردمی است. این سازمان در سالهای اخیر زیرساختهای مناسبی را فراهم کرده تا شهروندان بتوانند در سوتزنی مالیات شرکت کنند. سادهترین روش برای گزارش جرم فرار مالیاتی تماس با شماره تلفن گویای 1526 است.
کلیه شهروندان در صورت مشاهده تخلف مالیاتی میتوانند با این شماره تماس گرفته و اطلاعات مربوط به تخلف را ارائه دهند. پس از پایان تماس گزارش مربوطه در صف رسیدگی قرار گرفته و در کوتاهترین زمان توسط بازرسان بررسی میشود و در صورتی که تخلف تأیید شود بر اساس ماده 181 قانون مالیاتهای مستقیم پیگیریهای قانونی انجام خواهد شد.
شهروندان علاوه بر شماره تلفن گویا از طریق سایت رسمی سازمان امور مالیاتی به نشانی intamedia.ir و مراجعه به بخش گزارش تخلف نیز میتوانند نسبت به ارائه گزارش فرار مالیاتی اقدام کنند.
در این روش پس از ثبت گزارش یک کد رهگیری اختصاصی برای افراد پیامک میشود که با استفاده از آن میتوانند وضعیت گزارش را پیگیری کنند.
تمایز فرار مالیاتی و اجتناب مالیاتی چیست؟
در مورد جرم فرار مالیاتی و اجتناب مالیاتی و تفاوتهای آن باید گفت که قانونی یا غیرقانونی بودن رفتار مؤدی باعث تمایز آنها میشود. هدف هر دو مورد کاهش بدهی مالیاتی است اما تفاوت اساسی آنها به شرح زیر است:
| فرار مالیاتی | اجتناب مالیاتی |
| غیر قانونی
شامل پنهان کردن درآمدها، ارائه اطلاعات نادرست، و عدم ارائه اظهارنامه مالیاتی در صورت کشف تحت پیگیرد قانونی قرار گرفته و مشمول جریمه و مجازات میشود. |
قانونی
استفاده از شکافها و قوانین مالیاتی به شکل قانونی برای کاهش مبلغ مالیات پرداختی این روش به استفاده از معافیتها و مزایای مالیاتی قانونی برای کاهش بدهی مالیاتی محدود میشود |
به طور کلی میتوان گفت که فرار مالیاتی نقض آشکار قوانین جهت عدم پرداخت مالیات است در صورتی که اجتناب مالیاتی استفاده از راههای قانونی به منظور کاهش مالیات است.
سوالات متداول:
1- آیا سازمان امور مالیاتی میتواند تراکنشهای بانکی چند سال گذشته مودیان را بررسی کند؟
بله. سازمان امور مالیاتی طبق قوانین مربوط به تبادل اطلاعات بانکی و مبارزه با پولشویی، میتواند گردش حسابهای بانکی سالهای گذشته را بررسی و با اظهارنامههای مالیاتی تطبیق دهد.
2- سازمان امور مالیاتی از چه روشهایی برای کشف فرار مالیاتی استفاده میکند؟
تحلیل تراکنشهای بانکی، کنترل فاکتورهای ثبتشده در سامانه مؤدیان، تبادل اطلاعات بینسازمانی، بازرسی دفاتر قانونی، گزارشهای مردمی
3- آیا فرار مالیاتی میتواند باعث مسدود شدن حسابهای بانکی شود؟
بله. در صورت قطعی شدن بدهی مالیاتی و عدم پرداخت آن، سازمان امور مالیاتی میتواند با حکم قانونی اقدام به مسدودسازی حسابهای بانکی مودی کند.
4- در چه شرایطی ممکن است فرد به دلیل فرار مالیاتی ممنوعالخروج شود؟
اگر بدهی مالیاتی قطعی و قابلتوجه باشد و مودی از پرداخت آن خودداری کند، امکان صدور دستور ممنوعالخروجی طبق مقررات وجود دارد.
بدون دیدگاه